Η αθέατη κρίση του ελληνικού σχολείου: Όταν οι εκπαιδευτικοί εξαντλούνται, η εκπαίδευση χάνει το νόημά της

Η επαγγελματική εξουθένωση των εκπαιδευτικών δεν είναι απλώς μια προσωπική δυσκολία. Είναι ένα βαθύτερο πρόβλημα του εκπαιδευτικού συστήματος, με συνέπειες για τους μαθητές, την κοινωνία και το μέλλον της δημόσιας παιδείας.

Γράφει ο Απόστολης Ζυμβραγάκης

Υπάρχει μια στιγμή στη ζωή ενός εκπαιδευτικού που δεν καταγράφεται σε κανένα πρακτικό, δεν αποτυπώνεται σε καμία αξιολόγηση και δεν εμφανίζεται στις στατιστικές του Υπουργείου Παιδείας.

Είναι εκείνη η στιγμή που μπαίνει στην τάξη, αντικρίζει τους μαθητές του και συνειδητοποιεί πως δεν έχει πια τις ίδιες δυνάμεις να προσφέρει. Όχι επειδή έπαψε να αγαπά τη δουλειά του. Ούτε επειδή έχασε το ενδιαφέρον του για τα παιδιά. Αλλά επειδή, επί χρόνια, δίνει περισσότερα από όσα μπορεί να αναπληρώσει.

Αυτή είναι η πραγματικότητα της επαγγελματικής εξουθένωσης, γνωστής διεθνώς ως burnout. Μια πραγματικότητα που συχνά παραμένει αθέατη πίσω από τις κλειστές πόρτες των σχολικών αιθουσών.

Και ίσως η μεγαλύτερη αδικία είναι ότι εξακολουθούμε να την αντιμετωπίζουμε κυρίως ως ατομική αδυναμία, ενώ σε πολλές περιπτώσεις αποτελεί σύμπτωμα μιας βαθύτερης θεσμικής δυσλειτουργίας.

Ένας εκπαιδευτικός, αμέτρητες απαιτήσεις

Το σύγχρονο σχολείο απαιτεί από τον εκπαιδευτικό να αναλαμβάνει ολοένα περισσότερους ρόλους.

Να μεταδίδει γνώσεις, να καλλιεργεί την κριτική σκέψη, να ενθαρρύνει τη δημιουργικότητα, να αντιμετωπίζει περιστατικά σχολικής βίας, να διαχειρίζεται κοινωνικές ανισότητες, να κατανοεί οικογενειακές δυσκολίες και να στηρίζει παιδιά με διαφορετικές εκπαιδευτικές και συναισθηματικές ανάγκες.

Παράλληλα, καλείται να ανταποκρίνεται στις τεχνολογικές εξελίξεις, στις διαδοχικές μεταρρυθμίσεις, στις διοικητικές απαιτήσεις και σε μια διαρκώς αυξανόμενη γραφειοκρατία.

Και όλα αυτά, συχνά, χωρίς τον απαραίτητο χρόνο, τα κατάλληλα εργαλεία και την ουσιαστική υποστήριξη.

Του ζητάμε να εμπνέει τους μαθητές του, ακόμη κι όταν το ίδιο το εργασιακό περιβάλλον έχει πάψει να τον εμπνέει.

Του ζητάμε να δείχνει κατανόηση, ακόμη κι όταν ο ίδιος αισθάνεται πως κανείς δεν κατανοεί τις δικές του δυσκολίες.

Και, πάνω απ’ όλα, του ζητάμε να συνεχίζει με χαμόγελο.

Έχουμε μετατρέψει την παιδαγωγική ευθύνη σε μια σχεδόν απεριόριστη υποχρέωση, παραβλέποντας ότι πίσω από τον εκπαιδευτικό βρίσκεται ένας άνθρωπος με προσωπικά όρια, ανάγκες και δικαιώματα.

Το παράδοξο ενός σχολείου που διδάσκει την ανθεκτικότητα, αλλά εξαντλεί τους ανθρώπους του

Το σχολείο διδάσκει στους μαθητές τη σημασία της ψυχικής ανθεκτικότητας, της ισορροπίας, της αυτογνωσίας και της φροντίδας του εαυτού.

Πόσο εύκολα, όμως, μπορούν οι ίδιοι οι εκπαιδευτικοί να εφαρμόσουν αυτές τις αρχές στην καθημερινότητά τους;

Πώς μπορεί ένας δάσκαλος να μιλήσει πειστικά για την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, όταν αισθάνεται ότι η δική του δοκιμάζεται από τις οικονομικές δυσκολίες, την κοινωνική απαξίωση, την υπερφόρτωση και την έλλειψη στήριξης;

Το πρόβλημα δεν είναι ότι η διδασκαλία απαιτεί κόπο. Κάθε ουσιαστική εργασία απαιτεί προσπάθεια.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν ο κόπος αποσυνδέεται από το νόημα. Όταν η δημιουργικότητα παραχωρεί τη θέση της στη διεκπεραίωση, η παιδαγωγική πρωτοβουλία στη γραφειοκρατική συμμόρφωση και ο ενθουσιασμός στην αγωνία να ολοκληρωθεί απλώς άλλη μία σχολική ημέρα.

Τότε η κόπωση μετατρέπεται σε κάτι βαθύτερο.

Ο εκπαιδευτικός εξακολουθεί να διδάσκει, να διορθώνει εργασίες, να αξιολογεί και να ανταποκρίνεται στις υποχρεώσεις του. Εξωτερικά, όλα μπορεί να φαίνονται φυσιολογικά.

Εσωτερικά, όμως, μπορεί να έχει αρχίσει να αποσύρει ένα σημαντικό κομμάτι της συναισθηματικής και δημιουργικής του παρουσίας, ως έναν τρόπο να αντέξει.

Έτσι, το εκπαιδευτικό σύστημα κινδυνεύει να διατηρεί τυπικά τη λειτουργία του, ενώ χάνει σταδιακά την ανθρώπινη δύναμη που του δίνει πραγματική αξία.

Το εκπαιδευτικό λειτούργημα δεν σημαίνει διαρκή αυτοθυσία

Για δεκαετίες, η έννοια του εκπαιδευτικού λειτουργήματος συνδέθηκε με την προσφορά, την αφοσίωση και την αγάπη για τα παιδιά.

Όλα αυτά αποτελούν θεμελιώδεις αξίες της εκπαίδευσης.

Ωστόσο, κάπου στην πορεία, η έννοια του λειτουργήματος χρησιμοποιήθηκε και ως δικαιολογία για να θεωρείται αυτονόητη η διαρκής αυτοθυσία.

Σαν να οφείλει ο εκπαιδευτικός, επειδή αγαπά το επάγγελμά του, να αποδέχεται κάθε δυσκολία χωρίς αντίδραση.

Σαν να μειώνεται η αφοσίωσή του όταν διεκδικεί αξιοπρεπείς αποδοχές, καλύτερες συνθήκες εργασίας, λιγότερη γραφειοκρατία ή περισσότερο προσωπικό χρόνο.

Όμως η αγάπη για τη διδασκαλία δεν καταργεί το δικαίωμα στην ανάπαυση.

Η ευθύνη απέναντι στους μαθητές δεν συνεπάγεται την εγκατάλειψη της προσωπικής ζωής.

Και η επαγγελματική αφοσίωση δεν μπορεί να χρησιμοποιείται ως επιχείρημα για την αποδοχή συνθηκών που οδηγούν στην εξουθένωση.

Το εκπαιδευτικό λειτούργημα δεν είναι συμβόλαιο αυτοεγκατάλειψης.

Αντιθέτως, μια κοινωνία που πραγματικά σέβεται τους δασκάλους και τους καθηγητές της οφείλει να προστατεύει την αξιοπρέπεια και την ευημερία τους.

Η λύση δεν βρίσκεται σε ένα ακόμη σεμινάριο διαχείρισης άγχους

Η αντιμετώπιση της επαγγελματικής εξουθένωσης δεν μπορεί να περιορίζεται σε ευχολόγια περί ανθεκτικότητας ή σε περιστασιακά σεμινάρια διαχείρισης του άγχους.

Τέτοιες παρεμβάσεις μπορούν να έχουν υποστηρικτικό ρόλο, αλλά δεν αρκούν όταν οι συνθήκες που δημιουργούν την πίεση παραμένουν αμετάβλητες.

Χρειάζεται ουσιαστική εκπαιδευτική πολιτική, με συγκεκριμένες παρεμβάσεις:

• Πλήρη στελέχωση των σχολικών μονάδων και κάλυψη των πραγματικών εκπαιδευτικών αναγκών.
• Μείωση του αριθμού των μαθητών ανά τάξη.
• Περιορισμό των περιττών διοικητικών και γραφειοκρατικών διαδικασιών, με κατάλληλη γραμματειακή υποστήριξη.
• Επανεξέταση του διδακτικού ωραρίου και του συνολικού εργασιακού φόρτου.
• Σημαντική βελτίωση των αποδοχών και των εργασιακών συνθηκών.
• Εξέταση δυνατότητας νωρίτερης αποχώρησης από το απαιτητικό διδακτικό έργο.
• Ουσιαστική επιμόρφωση, επαγγελματική αυτονομία και συνεργατικό περιβάλλον.
• Πραγματική πρόσβαση σε ψυχοκοινωνική υποστήριξη για το εκπαιδευτικό προσωπικό.

Αυτές οι παρεμβάσεις δεν αποτελούν προνόμια. Αποτελούν προϋποθέσεις για ένα σχολείο που μπορεί να ανταποκριθεί ουσιαστικά στον κοινωνικό του ρόλο.

Γιατί υπάρχει μια θεμελιώδης αντίφαση: δεν μπορείς να ζητάς από έναν άνθρωπο να διαχειρίζεται καλύτερα την εξάντλησή του, όταν εξακολουθείς να διατηρείς τις συνθήκες που τον εξαντλούν.

Όταν εξαντλείται ο δάσκαλος, οι συνέπειες φτάνουν μέχρι τον μαθητή

Η επαγγελματική εξουθένωση δεν αφορά αποκλειστικά τον εκπαιδευτικό.

Αφορά κάθε παιδί που περνά την πόρτα μιας σχολικής αίθουσας.

Κάθε μαθητής χρειάζεται έναν ενήλικο που να μπορεί να τον ακούσει πραγματικά. Να αναγνωρίσει την προσπάθειά του, να αντιληφθεί τη σιωπή του, να διακρίνει πίσω από μια δύσκολη συμπεριφορά μια ανάγκη που δεν έχει εκφραστεί.

Χρειάζεται έναν εκπαιδευτικό που να έχει τη δυνατότητα να εμπνεύσει, να ενθαρρύνει και να δημιουργήσει ένα περιβάλλον εμπιστοσύνης.

Αυτά δεν εξασφαλίζονται μόνο με εγκυκλίους, αξιολογήσεις και δείκτες απόδοσης.

Απαιτούν χρόνο, συναισθηματική διαθεσιμότητα, παιδαγωγική ελευθερία και ανθρώπους που δεν βρίσκονται διαρκώς στα όρια των αντοχών τους.

Όταν ένας εκπαιδευτικός εξαντλείται, δεν χάνει μόνο ο ίδιος. Μπορεί να περιοριστεί και η δυνατότητά του να προσφέρει στα παιδιά όσα πραγματικά θα ήθελε.

Και τότε το πρόβλημα παύει να είναι προσωπικό.

Γίνεται εκπαιδευτικό, κοινωνικό και τελικά βαθιά πολιτικό, με την έννοια της συλλογικής ευθύνης για τις προτεραιότητες και τις επιλογές της Πολιτείας.

Η ουσιαστική μεταρρύθμιση αρχίζει από τον άνθρωπο

Ίσως έχει φτάσει η στιγμή να επανεξετάσουμε τι πραγματικά σημαίνει ένα καλό σχολείο.

Δεν αρκεί να διαθέτει σύγχρονα προγράμματα σπουδών, ψηφιακές πλατφόρμες και νέες μεθόδους αξιολόγησης.

Δεν αρκεί να λειτουργεί οργανωτικά και να ανταποκρίνεται στις τυπικές του υποχρεώσεις.

Χρειάζεται, πρωτίστως, να αποτελεί έναν χώρο στον οποίο μαθητές και εκπαιδευτικοί μπορούν να εξελίσσονται χωρίς να εξαντλούνται.

Να σταματήσουμε να μετράμε την αξία του εκπαιδευτικού με βάση όσα μπορεί να θυσιάσει.

Να πάψουμε να θεωρούμε δεδομένο ότι θα καλύπτει με τον προσωπικό του χρόνο τις ελλείψεις του συστήματος, με την ψυχική του αντοχή την απουσία υποστήριξης και με την αυταπάρνησή του κάθε οργανωτική αδυναμία.

Ένα σχολείο δεν είναι ανθρώπινο επειδή οι εκπαιδευτικοί του αντέχουν τα πάντα.

Είναι ανθρώπινο όταν δεν τους αναγκάζει να τα αντέχουν όλα μόνοι τους.

Ο εκπαιδευτικός δεν είναι απλώς το μέσο με το οποίο μια κοινωνία μορφώνει τα παιδιά της. Είναι και ο ίδιος ένας άνθρωπος που δικαιούται να ζει με αξιοπρέπεια, να εργάζεται χωρίς να εξουθενώνεται και να διατηρεί ζωντανό το νόημα της προσφοράς του.

Ίσως, λοιπόν, η σημαντικότερη εκπαιδευτική μεταρρύθμιση να μην αρχίζει από ένα νέο νομοσχέδιο ή μια ακόμη εγκύκλιο.

Ίσως να αρχίζει από την παραδοχή ότι η ποιότητα της εκπαίδευσης είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την ποιότητα της επαγγελματικής ζωής εκείνων που την υπηρετούν.

Γιατί όταν ένας εκπαιδευτικός εξαντλείται, δεν σβήνει απλώς ένα φως μέσα σε μια σχολική αίθουσα.

Σβήνει, λίγο λίγο, ένα μέρος από τη δυνατότητα ολόκληρης της κοινωνίας να πιστεύει ότι το μέλλον μπορεί να γίνει καλύτερο.

Και αυτή δεν είναι προσωπική αποτυχία του εκπαιδευτικού.

Είναι μια συλλογική ευθύνη που δεν έχουμε πια την πολυτέλεια να αγνοούμε.

Αποστόλης Ζυμβραγάκης