Η «σιωπηλή» απειλή των 427 διατηρητέων: Όταν η ιστορική μνήμη της Πάτρας γίνεται δημόσιος κίνδυνος

Με αφορμή την απόφαση κατεδάφισης του καμένου νεοκλασικού της οδού Γερμανού, η πόλη βρίσκεται αντιμέτωπη με τη δομική φθορά, τη γραφειοκρατία και το κρίσιμο στοίχημα της βιώσιμης επανάχρησης.

Η πρόσφατη εξέλιξη με το ιστορικό νεοκλασικό κτίριο της οδού Γερμανού —το οποίο μετά την καταστροφική πυρκαγιά κρίθηκε «επικινδύνως ετοιμόρροπο» από την Εφορεία Νεοτέρων Μνημείων, οδηγώντας στην έκδοση αδείας κατεδάφισης— φέρνει με τον πιο δραματικό τρόπο στην επιφάνεια ένα χρόνιο αγκάθι για τον αστικό ιστό της Πάτρας.

Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία, στην αχαϊκή πρωτεύουσα είναι καταγεγραμμένα 427 διατηρητέα κτίρια. Πρόκειται για ένα πολύτιμο αρχιτεκτονικό απόθεμα που αποτυπώνει την αίγλη, την οικονομική ευημερία και την αισθητική της νεότερης ιστορίας της πόλης. Ωστόσο, πίσω από τις περίτεχνες όψεις και τις ιστορικές προσόψεις, ένα μεγάλο μέρος αυτού του πλούτου ρημάζει εγκαταλελειμμένο, μετατρεπόμενο από μνημείο πολιτισμού σε άμεση απειλή για τους διερχόμενους πολίτες.

Το νομικό πλαίσιο και τα αδιέξοδα

Όπως ορίζει η νομοθεσία, ένα διατηρητέο κτίσμα προστατεύεται αυστηρά και δεν επιτρέπεται η κατεδάφισή του, παρά μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις όπου έχει διαπιστωθεί ανεπανόρθωτη δομική επικινδυνότητα έπειτα από εξειδικευμένες αυτοψίες. Για κάθε εργασία συντήρησης, αποκατάστασης ή επισκευής απαιτούνται επίπονες και χρονοβόρες εγκρίσεις από αρμόδιες επιτροπές.

Το πρόβλημα οξύνεται δραματικά λόγω των περίπλοκων ιδιοκτησιακών καθεστώτων. Οι πολυϊδιοκτησίες, οι ακανθώδεις κληρονομικές διαφωνίες και η αδυναμία των ιδιοκτητών να σηκώσουν το τεράστιο οικονομικό βάρος της αναστήλωσης οδηγούν συχνά τα κτίρια σε πλήρη εγκατάλειψη. Δρόμοι όπως η Αγίου Ανδρέου και η Όθωνος Αμαλίας βρίσκονται γεμάτοι από κτίρια-σύμβολα που σβήνουν σταδιακά από τον χρόνο.

«Χωρίς χρήση δεν υπάρχει διάσωση. Ένα κτίριο που αποκαθίσταται αλλά παραμένει κλειστό, είναι μαθηματικώς βέβαιο ότι θα επιστρέψει στη φθορά.»

— Ολυμπία Λόη, Πρόεδρος Συμβουλίου Αρχιτεκτονικής Ν. Αχαΐας

Η ανάγκη για ριζικό επανασχεδιασμό

Θέτοντας το ζήτημα στη σωστή του βάση, η πρόεδρος του Συμβουλίου Αρχιτεκτονικής Ν. Αχαΐας και πρόεδρος του Συλλόγου Αρχιτεκτόνων Ν. Αχαΐας, Ολυμπία Λόη, υπογραμμίζει ότι η προστασία της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς στην Ελλάδα πάσχει από θεσμικά και λειτουργικά κενά.

Η διάσωση ενός διατηρητέου δεν εξαντλείται στη συντήρηση του εξωτερικού του κελύφους. Η ουσιαστική προστασία προϋποθέτει την ενεργή επανάχρηση του κτιρίου. Αν ένα αριστούργημα αναπαλαιωθεί αλλά παραμείνει αδρανές και σφαλιστό, η φθορά θα το καταβάλει ξανά σε σύντομο χρονικό διάστημα.

Για να μην μετατραπεί η αρχιτεκτονική κληρονομιά της Πάτρας σε μια σειρά από ερείπια υψηλού κινδύνου, απαιτείται άμεσα μια τολμηρή πολιτική τομή:

• Θεσμοθέτηση γενναίων οικονομικών κινήτρων και φοροελαφρύνσεων για τους ιδιοκτήτες.
• Δραστική απλοποίηση των γραφειοκρατικών διαδικασιών εγκρίσεων και αδειοδοτήσεων.
• Σύνδεση της αναπαλαίωσης με τη βιώσιμη επανάχρηση (πολιτιστικές, εμπορικές ή οικιστικές χρήσεις).

Η απώλεια του νεοκλασικού της Γερμανού πρέπει να λειτουργήσει ως καμπανάκι αφύπνισης. Αν δεν υπάρξει άμεση δράση, η Πάτρα κινδυνεύει να χάσει οριστικά την ταυτότητα, την αισθητική της μνήμη και την αστική της ψυχή.