Η Ποίηση ως Καταφύγιο και Κραυγή στους Καιρούς μας

Με αφορμή την κυκλοφορία της νέας του ποιητικής συλλογής με τίτλο «Τι αιώνα κάνει έξω;» από τις εκδόσεις Περισπωμένη (2025), ο διακεκριμένος Πατρινός ποιητής Γιώργος Κοζίας παραχωρεί στη Γεωργία Χάρδα μια βαθιά εξομολογητική και αποκαλυπτική συνέντευξη για το www.poiein.gr.

Ο δημιουργός, με τη χαρακτηριστική πνευματική του οξύτητα, επιχειρεί να ψηλαφήσει τα ρήγματα της σύγχρονης πραγματικότητας και να απαντήσει στα μεγάλα υπαρξιακά και κοινωνικά ερωτήματα που ταλανίζουν τον άνθρωπο της εποχής μας.

«Η κοινωνική οκνηρία έχει τσακίσει τις ψυχές, οι μάζες είναι πλέον ένα διάκοσμος, επιλογή και επιβολή συμπλέκονται, ο δυτικός πολιτισμός προσφέρει μισή ζωή και για παρηγοριά ένα κατοικίδιο. Ο άνθρωπος καταναλώνει την ερήμωσή του…»

Με αφορμή τη νέα του ποιητική συλλογή Τι αιώνα κάνει έξω;, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Περισπωμένη, ο ποιητής Γιώργος Κοζίας μιλά στο Ποιείν για την ποίηση και τη σύγκρουσή της με την εποχή, για τη θέση της μνήμης σε έναν κόσμο που μοιάζει να παραδίδεται στη λήθη και για τον σύγχρονο άνθρωπο που δοκιμάζεται μέσα σε έναν κόσμο διαρκών ανατροπών. Η συλλογή του ανιχνεύει τα ρήγματα του παρόντος και επιστρέφει επίμονα στο ερώτημα του αιώνα: σε ποιους καιρούς ζούμε και τι απομένει από την ανθρώπινη αξιοπρέπεια όταν η ιστορία μοιάζει να επαναλαμβάνει τα τραύματά της.

-Κύριε Κοζία, στον τίτλο της συλλογής σας “Τι Αιώνα κάνει έξω;” διακρίνεται μια αγωνία για την ιστορική και υπαρξιακή εποχή. Σε ποιο βαθμό συνομιλεί αυτή η αγωνία με την ποιητική παράδοση του Μπορίς Παστερνάκ και τη σύγκρουση ανθρώπου–ιστορίας;

«Εϊ φιλαράκοι,/εσείς εκεί πέρα έξω/σε τι χρόνο ζείτε; Σε ποιόν αιώνα ζω;», οι στίχοι του Παστερνάκ έθεσαν το ερώτημα, η επανάληψη απαραίτητη, η αναζήτηση της μεγάλης εικόνα του αιώνα επιτακτική. Σε τι καιρούς αλήθεια ζούμε; Σ’ αυτούς τους σακάτικους καιρούς η σύγκρουση ανθρώπου και ιστορίας είναι αναπόφευκτη. Το συνεκτικό νήμα απλώνεται από τα χρόνια του Πάστερνακ ως το δικό μας κόσμο. Αυτόν τον αιώνα που άρχισε με νύχτα και όχι με αυγή ψάχνουν τα ποιήματά μου, τον αιώνα που μοιάζει με θηρίο αλλά δεν φαίνεται… «Αιώνα μου θεριό μου, ποιος θα τολμήσει / στις κόρες των ματιών να σ’ αντικρίσει;» αναρωτήθηκε ο Οσίπ Μαντελστάμ.

-Πέρα από τη λογοτεχνική συνομιλία με την παράδοση, πώς λειτουργεί ο τίτλος ως υπαρξιακό και κοινωνικό ερώτημα για τον σημερινό άνθρωπο;

Ο ερωτηματικός-προφητικός τίτλος ήταν το έναυσμα για να αντικρίζω τον Αιώνα πάντα στις κόρες των ματιών του, να ακολουθήσω όμως τον εσωτερικό μονόδρομο, έναν δρόμο που τον χαράσσεις όσο τον διαβαίνεις, ενώ τα πάθη του Αιώνα σε σημαδεύουν. H ανθρώπινη ζωή ως μονόδρομος! Ζούμε στον αιώνα στραβά κουτσά. Ποια λογική μας κυβερνά και πού αρχίζει το παράλογο; Ποιος παράδεισος και ποια κόλαση μας κρατάει αιχμαλώτους σ’ αυτόν τον ανεστραμμένο κόσμο; Και τα ποιήματα άλλοτε συναντούν την εποχή τους, άλλοτε την ξεπερνούν, ή καταβαραθρώνονται στο κενό τους! Εξάλλου «Η ιστορία θα μας εκδικηθεί για αυτό που υπήρξαμε/Εκδίδοντας Ληξιαρχικές Πράξεις Θανάτου…».

-Με τη συλλογή αυτή φαίνεται να ολοκληρώνεται μια ποιητική τριλογία που ξεκίνησε με το “Πολεμώντας υπό σκιάν… “και συνεχίστηκε με τον “Εξάγγελο”. Ποιο κοινό νήμα ενώνει αυτά τα τρία βιβλία;

«Αν στο “Πολεμώντας” αναζητήθηκαν οι αιτίες της υποκείμενης συνθήκης και στον “Εξάγγελο” επιχειρείται ένας έλεγχος του παραλογισμού τότε στον “Αιώνα” έχουμε μια διαθήκη ενός εν πικρή του γνώσει ηττημένου προφήτη», στο σχόλιο προσφιλούς αναγνώστη της ποίησής μου, φανερώνεται το πνεύμα που ενώνει τις τρείς συλλογές. Μια τριλογία από το 2017 και σταθερά ανά τετραετία, όπου κάθε μια ποιητική κατάθεση διατηρεί την δική της αυτονομία: Το «Πολεμώντας» με την ηθική οντότητα του καρυωτακικού επιγόνου, ο «Εξάγγελος» με τα αποκαΐδια της Ιστορίας και ο «Αιώνας» με λόγο γυμνό, εκρηκτικό, οργισμένο.

-Ο τίτλος «Τι Αιώνα κάνει έξω;» θα μπορούσε να λειτουργεί ως ερώτηση προς την εποχή. Είναι περισσότερο προφητική ματιά ή σκληρή διαπίστωση;

Τι άλλο από ερώτηση θα μπορούσε να είναι, σε έναν αιώνα όπου ουλαμοί βεβαιοτήτων ανατρέπονται, σε μια εποχή και σε έναν κόσμο όπου ζούμε την αυγή του και συγχρόνως το τέλος του! «Πολεμώντας τον κόσμο έχασα το κέντρο μου…Να είμαστε άνθρωποι, όχι χαλαστές…» έλεγε ο Πάουντ. Και η σκληρή γλώσσα «που μαστιγώνει ήλιους» υπάρχει στον «Αιώνα», αλλά και οι προφητικές εκλάμψεις: «Ως να λαλήσει ο πετεινός στο νεκρικό κρεβάτι/Οι χειρότεροι θα βασιλεύουν θλιμμένοι/Και οι καλύτεροι θα σπαράζονται από την λήθη.»

-Πώς μετατρέπεται η ατομική αγωνία του ανθρώπου σε συλλογικό τραύμα μέσα στην ποιητική φωνή της συλλογής;

«…μήγαρις έχω άλλο στο νου μου, πάρεξ ελευθερία και γλώσσα;», λέει ο Σολωμός. Η ποιητική γλώσσα είναι το εργαλείο που μετατρέπει την ατομική αγωνία σε συλλογικό «τραύμα». Άλλος κρώζει, άλλος βαβίζει, άλλος ψελλίζει, η ποιητική γλώσσα όμως -μηχανισμός ρήξης- πρέπει να τσακίζει την κενοδοξία, να σχίζει την σιωπή των λέξεων, να διαρρηγνύει το χάσμα ανάμεσα στην μονάδα και το πλήθος, να οδηγεί προς την ελευθερία.

[..] Εἶναι οἱ ὧρες τοῦ θανάτου ποὺ κυλάει αἱμάσσουσα ἡ ζωή καλπάζοντας, καλπάζοντας

-Σε έναν κόσμο όπου «η ζωή καλπάζει αιμάσσουσα», ποια μορφή αντίστασης μπορεί να διατηρήσει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια;

Η αντίσταση ενάντια στον ωκεανό του ατομικισμού και της υπαρξιακής φτώχειας που σήμερα καλπάζει. «Δυστυχώς, σε αυτούς τους καιρούς έχει χαθεί πλέον η αξία του λόγου, έχει εκπορνευτεί επίσης και η τέχνη, αλλά και η γραφή έχει εκφυλιστεί σε μία πράξη ανάλογη με κείνην του να κόβεις μονέδα» γράφει ο Ερνέστο Σάμπατο. Η δική μου γραφή δεν κόβει μονέδες, κτίζει τις γέφυρες ανάμεσα στην έρημο του πραγματικού και την συλλογική αναγέννηση του ανθρώπου, την αυτοπραγμάτωσή του, προσδοκά την Επί της Γης σωτηρία του.

-Ποια είναι η λειτουργία της μνήμης όταν η κοινωνία μοιάζει να οδηγείται συνειδητά στη λήθη;

Η μνήμη είναι ο Angelus Novus, ο άγγελος που κοιτάζει προς το παρελθόν. Ο άνεμος τον σπρώχνει βίαια προς το μέλλον, ενώ ο ίδιος επιθυμεί να ξαναφτιάξει τα κατεστραμμένα. Σήμερα η μνήμη στα χέρια της καπιταλιστικής τεχνοκρατίας και του διεθνούς τραμπισμού λειτουργεί σαν ναρκωτικό, επιπλέον η μνήμη στον «δημοκρατικό» κόσμο φορά το καπέλο του Αδόλφου. Αλλά «η μνήμη -του ποιητή- όπου και να την αγγίξεις πονεί», μοιάζει με το καρυωτακικό Φαίδωνα ριγμένο στη λάσπη ή με τον Ιρλανδό αεροπόρο που προβλέπει τον θάνατό του.

[..] Ὁ ἄνθρωπος εἶναι μιὰ προκατάληψη κι ἡ ζωὴ μιὰ ἐμποροϋπάλληλος ἀπ᾿ τὸ Μόναχο σὰν τὴν Εὔα Μπράουν μὲ τὸν ἀρχαῖο φόβο στὰ μάτια

– Ο στίχος «Ὁ ἄνθρωπος εἶναι μιὰ προκατάληψη» μιλά για έναν άνθρωπο εγκλωβισμένο σε φόβους και κοινωνικές κατασκευές. Τον βλέπετε ως άρνηση της ελευθερίας του ή ως κραυγή αφύπνισης;

Η άρνηση της πλαστής ελευθερίας που ζούμε, ο φόβος, οι κοινωνικές κατασκευές που μας εγκλωβίζουν, οδηγούν στην κραυγή -οργής ή αφύπνισης-, σε έναν κόσμο προκαταλήψεων, σε έναν κόσμο παραισθήσεων, στον εικονικό-μπουφονικό κόσμος μας, ποντάρω στην οργισμένη κραυγή, προτιμώ το σάλπισμα: «ΣΑΛΠΙΣΤΕ, ΣΑΛΠΙΣΤΕ, ΙΣΩΣ ΓΙΝΕΙ ΚΑΠΟΙΟ ΘΑΥΜΑ!».

-Πώς συνυπάρχουν το παράλογο και το ρεαλιστικό στην απεικόνιση της σύγχρονης πραγματικότητας μέσα στα ποιήματα;

Για να θυμηθούμε τον Guy Debord «Σ’ έναν κόσμο που είναι πραγματικά ανάποδος, το αληθινό είναι μια στιγμή του ψεύτικου.». Το ρεαλιστικό και το παράλογο είναι οι δυο όψεις του ίδιου νομίσματος και το ποίημα είναι το στρίψιμο ενός κέρματος για την τύχη: «κορώνα ή γράμματα!», εδώ όλα μπορούν να συμβούν…

-Τι σημαίνει να ζει κανείς σε μια εποχή όπου η ομορφιά φαίνεται να απειλείται ή να εξολοθρεύεται συστηματικά;

Αχ, η ομορφιά, «Ομορφιά; Το βλέμμα σου, θείο, σατανικό,/μαζί με το ευεργέτημα το έγκλημα μοιράζει…», «Ωραία σαν πέτρινο όνειρον είμαι, θνητοί μου φίλοι!» τραγουδάει ο Μπωντλαίρ. Στους σύγχρονους τεχνητούς παραδείσους η αληθινή ομορφιά τελεί υπό διωγμό «Τώρα οι δήμιοι δοκιμάζουν την τέχνη τους/πάνω στον μικρό θεό της Ομορφιάς», αλλά, φευ, η σημερινή αισθητική της decadence δεν σοκάρει πια κανέναν. Ομορφιά – κατανάλωση – εκτόνωση, το τρίπτυχο της εποχής.

-Σε ποιο βαθμό η κοινωνική αδράνεια παρουσιάζεται ως επιλογή και όχι ως επιβολή;

Η κοινωνική οκνηρία έχει τσακίσει τις ψυχές, οι μάζες είναι πλέον ένα διάκοσμος, επιλογή και επιβολή συμπλέκονται, ο δυτικός πολιτισμός προσφέρει μισή ζωή και για παρηγοριά ένα κατοικίδιο. Ο άνθρωπος καταναλώνει την ερήμωσή του…Το είχε «προφητεύσει» ο Παζολίνι: «Έρχεται ο καιρός που θα γνωρίσουμε τις μαύρες εξουσίες των ανθρώπων της “κουλτούρας”. Αυτοί σκοτώνουν τις ψυχές και τις ρουφάνε προς το κέντρο σα βρικόλακες, αφήνοντας τα σώματα σκιές.»

[..]«Τυφλός λαός, τυφλὸς σὰν νυχτερίδα…»

-Πώς βλέπετε την εικόνα του «τυφλού λαού» σε σχέση με τη σημερινή πολιτική και πολιτισμική πραγματικότητα;

Φανταστείτε πόσοι αόμματοι δεν βλέπουν τον σπαραγμένο κόσμο μας. Περί τυφλότητας ο λόγος! «Ο βασιλιάς Οιδίποδας (δεν) έχει ένα/ μάτι περισσότερο ίσως» όπως έγραψε ο Χέλντερλιν. Δεν διαθέτουμε πλέον μάτια, η ιστορία του ματιού, η λάμψη του φωτός, ο ουρανός των εκλάμψεων πολιτικά και πολιτισμικά απουσιάζει, αναζητείται η πορεία προς το φως…Θα επαναλάβω την προτροπή του γλύπτη Γεράσιμου Σκλάβου: «Τα σκήπτρα κατέχει το φως. Πρέπει να τρέξεις γιατί το φως είναι λίγο και θα τελειώσει!».

[..] «Ὅλη ἡ ζωή συνοπτικὰ καὶ σὲ προσφορά Σκόνη, τέφρα, σκιὰ χωρὶς μορφή…»

-Αν όλα καταλήγουν σε «σκόνη, τέφρα και σκιά», ποια είναι η αξία της ανθρώπινης δράσης και δημιουργίας;

Η πάλη με το παράλογο σχήμα, από τη μια η φθορά, από την άλλη η δημιουργία, στη μια μεριά ερείπια και στάχτες, στην άλλη ο νέος Παρθενώνας, αυτή η αέναη μάχη κ. Χάρδα, μας σώζει προσωρινά από το υπαρξιακό Τίποτα, ή για να το δούμε πρακτικά, αν δεν έρθει ο Γκοντό, είμαστε υποχρεωμένοι να τον κατασκευάσουμε!

-Μπορεί η ποίηση να λειτουργήσει ως προειδοποίηση ή ακόμη και ως προφητεία για το μέλλον της ανθρωπότητας;

«…μαύρη μεγάλη σφυρίχτρα θ’ ακουστεί»/έλεγε ο προφήτης Ποιητής…», ο λόγος του Μίλτου Σαχτούρη τοποθετεί τον ποιητή στο κέντρο του μετα-βιβλικού κόσμου μας, ο ποιητής φύσει οραματιστής, εμπεριέχει τον εξωτερικό κόσμο και δεν χρειάζεται καν να κοιτάξει τον νυχτερινό ουρανό για να δει τα άστρα.

Ο Γιώργος Κοζίας γεννήθηκε στην Πάτρα. Σπούδασε βιβλιοθηκονομία και Ευρωπαϊκό Πολιτισμό. Εργάστηκε στον χώρο του ημερησίου και περιοδικού Τύπου. Πρωτοδημοσίευσε στα περιοδικά “Το Δέντρο” και “Ευθύνη” το 1983. Έχει εκδώσει τις ποιητικές συλλογές: Ζωολογικός κήπος (Στιγμή, 1989). Ο μάρτυρας που δεν υπήρξε {Στιγμή, 1995). Πεδίον ρίψεων (Στιγμή 2001) Κόσμος χωρίς ταξιδιώτες (Στιγμή, 2007). 41ος Παράλληλος (Στιγμή, 2012), Πολεμώντας υπό σκιάν… Ελεγεία και σάτιρες (Περισπωμένη, 2017). Εξάγγελος (Περισπωμένη, 2021), Τι αιώνα κάνει έξω; (Περισπωμένη, 2025). Ποιήματα του έχουν μεταφραστεί και ανθολογηθεί στα αγγλικά, γαλλικά, γερμανικά, ισπανικά, ιταλικά, πολωνικά, αλβανικά και αραβικά. Το έργο του παρουσιάστηκε στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών «Ποίηση και Μουσική» Ιανουάριος 2009 και στο Διεθνές Φεστιβάλ Πάτρας “Ας μην μας καταβροχθίσουν οι κοριοί” 2013.

Επίσης ποιήματα του έχει μελοποιήσει ο Θάνος Μικρούτσικος. Έργα για φλάουτο (WORKS FOR FLUTE) IVONA GLINKA, αφήγηση Δημήτρης Παπανικολάου – Legend Classics, 2007 και Πέντε κείμενα μετά μουσικής. Η γη τσακισμένο καράβι, ποίηση Γιώργος Κοζίας, William Blake, Αγγελική Καθαρίου-Νέλλη Σεμιτέκολο. Ένας κόσμος χωρίς ταξιδιώτες (Γαβριηλίδης 2013).