Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας 2026: Οι βιωμένες εμπειρίες στο επίκεντρο

Η Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας 2026, το Σάββατο 10 Οκτωβρίου, φέρνει στο προσκήνιο τους ανθρώπους που γνωρίζουν από προσωπική εμπειρία τι σημαίνει να αναζητάτε φροντίδα, να συναντάτε εμπόδια και να διεκδικείτε μια καθημερινότητα με αξιοπρέπεια. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας επέλεξε το θέμα «Lived experiences heard: real voices, real change», ζητώντας οι εμπειρίες αυτές να επηρεάζουν έμπρακτα τις υπηρεσίες και τις αποφάσεις.

Η ουσιαστική συμμετοχή δεν εξαντλείται σε μια δημόσια αφήγηση. Σύμφωνα με τον ΠΟΥ, περιλαμβάνει τον κοινό σχεδιασμό υπηρεσιών, τη συμμετοχή στην αξιολόγησή τους και την ενίσχυση πρωτοβουλιών υποστήριξης από ανθρώπους με ανάλογες εμπειρίες. Κάθε διαδρομή είναι διαφορετική και κανένα πρόσωπο δεν μπορεί να εκπροσωπεί όλες τις ανάγκες. Το ζητούμενο είναι να δημιουργούνται σταθερές δυνατότητες επιρροής, με σεβασμό στις επιλογές κάθε ανθρώπου.

Τα στοιχεία της εκστρατείας δείχνουν την απόσταση ανάμεσα στην πρόθεση και την εφαρμογή. Από τις χώρες που απάντησαν στην έρευνα Mental Health Atlas 2024, το 45% ανέφερε συνεχή συνεργασία με ανθρώπους με βιωμένη εμπειρία και ομάδες οικογενειών ή φροντιστών στον σχεδιασμό, την παροχή ή την παρακολούθηση υπηρεσιών. Μόλις το 37% ανέφερε συμμετοχή τους στην εκπαίδευση εργαζομένων της πρωτοβάθμιας φροντίδας. Πρόκειται για διεθνή δεδομένα, όχι για ειδική αποτίμηση της Ελλάδας.

Το ανθρώπινο περιεχόμενο αυτής της συζήτησης αναδεικνύει μια μαρτυρία που δημοσίευσε ο ΠΟΥ στις 7 Οκτωβρίου. Η Tiwa, από το Ηνωμένο Βασίλειο, περιγράφει πώς ξεκίνησαν οι δυσκολίες της στην παιδική ηλικία και πώς, ως έφηβη, ένιωθε συχνά ότι οι αποφάσεις για τη φροντίδα της λαμβάνονταν χωρίς εκείνη. Η δημοσίευση παρουσιάζει την προσωπική της οπτική, χωρίς να τη μετατρέπει σε γενικό συμπέρασμα για κάθε ασθενή ή υπηρεσία.

Στην ίδια αφήγηση, μια διαφορετική σχέση με ψυχίατρο απέκτησε ιδιαίτερη σημασία. Η συζήτηση δεν περιοριζόταν στα συμπτώματα, αλλά χωρούσε ενδιαφέροντα, βιβλία, πολιτισμικές αναφορές και ερωτήματα της ίδιας. Η Tiwa επισημαίνει την αξία μιας ανθρώπινης σχέσης και συνεχίζει σήμερα να εργάζεται σε θέματα πολιτικής και υπεράσπισης της ψυχικής υγείας. Δεν παρουσιάζει, όμως, την πορεία της ως μια εύκολη ιστορία με οριστικό τέλος: αναγνωρίζει ότι η φροντίδα παραμένει μέρος της ζωής της.

Αν εσείς ακούτε μια τέτοια μαρτυρία, μπορείτε να διακρίνετε δύο διαφορετικά επίπεδα: όσα επιλέγει να μοιραστεί το πρόσωπο και όσα πρέπει να εξετάζουν οι αρμόδιοι για τη λειτουργία μιας υπηρεσίας. Η δημόσια αφήγηση δεν δίνει άδεια για αδιάκριτες ερωτήσεις ή συμπεράσματα για άλλους ανθρώπους. Αξίζει περισσότερο να αναρωτηθείτε αν υπάρχει χώρος για ενημέρωση, επιλογές και συζήτηση στις σχέσεις φροντίδας που γνωρίζετε.

Ο ΠΟΥ ορίζει την ψυχική υγεία ως στοιχείο της ευεξίας που συνδέεται με την αντιμετώπιση των πιέσεων, τη μάθηση, την εργασία και τη συμμετοχή στην κοινότητα. Δεν την εξηγεί με έναν μοναδικό παράγοντα. Η φτώχεια, η βία και οι ανισότητες μπορούν να αυξάνουν την ευαλωτότητα, ενώ η ποιοτική εκπαίδευση, η αξιοπρεπής εργασία, οι ασφαλείς γειτονιές και οι κοινωνικοί δεσμοί μπορούν να προσφέρουν προστασία.

Γι’ αυτό η πρόληψη απαιτεί συνεργασία πέρα από τον τομέα της υγείας. Σχολεία, χώροι εργασίας, υπηρεσίες στέγασης και κοινωνικής υποστήριξης έχουν ρόλο στη διαμόρφωση των συνθηκών της καθημερινότητας. Ο οργανισμός δίνει παράλληλα έμφαση στη φροντίδα στην κοινότητα, μέσα από συντονισμένα δίκτυα γενικών και εξειδικευμένων υπηρεσιών, ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης και υποστηριζόμενης διαβίωσης, με προτεραιότητα στα δικαιώματα και στις πραγματικές ανάγκες.

Η 10η Οκτωβρίου αποτελεί, επομένως, αφορμή να εξετάσετε πώς μιλάτε, πώς ακούτε και ποιες δυνατότητες συμμετοχής υπάρχουν γύρω σας. Μια εκδήλωση ευαισθητοποίησης έχει μεγαλύτερο νόημα όταν συνοδεύεται από συνέχεια: σαφή ενημέρωση, προσβάσιμες υπηρεσίες και διαδικασίες στις οποίες οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να εκφράζονται. Η ατομική εμπειρία αξίζει προσοχή, αλλά η οργανωμένη φροντίδα χρειάζεται σταθερές συνθήκες για να ανταποκρίνεται σε αυτήν. Εσείς μπορείτε επίσης να ελέγχετε αν οι πληροφορίες που διαβάζετε διαχωρίζουν τα τεκμηριωμένα στοιχεία από τις προσωπικές αφηγήσεις. Αυτή η διάκριση βοηθά να παραμένει η συζήτηση ακριβής, χωρίς να χάνεται ο σεβασμός προς τον άνθρωπο που μιλά.

Πηγές: ΠΟΥ – εκστρατεία 2026, μαρτυρία Tiwa, στοιχεία για την ψυχική υγεία.