Από τις σφαίρες των ελεύθερων σκοπευτών στον ενθουσιασμό στους δρόμους: Η ιστορική απελευθέρωση της Πάτρας

Η πρώτη μεγάλη ελληνική πόλη που αποτίναξε τον γερμανικό ζυγό – Μια σπάνια πολεμική συμπόρευση ανταρτών και Βρετανών

Στις αρχές Οκτωβρίου του 1944, η Πάτρα έγραφε ιστορία, καθώς γινόταν η πρώτη αστική πρωτεύουσα της χώρας που περνούσε στο πεδίο της ελευθερίας. Μετά από διήμερη σκληρή μάχη, οι κατοχικές δυνάμεις της ναζιστικής Γερμανίας υποχρεώθηκαν σε άτακτη υποχώρηση, βρισκόμενες αντιμέτωπες με το κοινό μέτωπο που συγκρότησαν οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ και τα βρετανικά στρατεύματα.

Διήμερες μάχες, ελεύθεροι σκοπευτές και η στάση των Ταγμάτων Ασφαλείας

Η επιχείρηση απελευθέρωσης εξελίχθηκε σε δραματικές συνθήκες. Οι περίπου 400 εναπομείναντες Γερμανοί στρατιώτες, παγιδευμένοι ανάμεσα στις δυνάμεις των συμμάχων και των ανταρτών, συνέχισαν να μάχονται τυφλά. Απολογισμός της σύγκρουσης ήταν 31 νεκροί Έλληνες, εκ των οποίων οι 21 ήταν άμαχοι πολίτες που έχασαν τη ζωή τους από τα πυρά Γερμανών ελεύθερων σκοπευτών την ώρα που προσπαθούσαν να προστατευθούν.

Την ίδια στιγμή, επικρατούσε πανικός στις τάξεις των συνεργατών των κατοχικών δυνάμεων. Οι 1.800 άνδρες των Ταγμάτων Ασφαλείας, βλέποντας την κατάρρευση του μετώπου, επιδίωξαν να παραδοθούν, φοβούμενοι τα αντίποινα του τοπικού πληθυσμού και των αντάρτικων ομάδων.

Η τελική πράξη της κατοχής γράφτηκε τα ξημερώματα (στις 5:00 π.μ.), όταν οι τελευταίοι Γερμανοί επιβιβάστηκαν σε σκάφη από τις ακτές του Αγίου Ανδρέα και του Ρίου με κατεύθυνση την Ιτέα, αφήνοντας πίσω τους 25 νεκρούς και ισάριθμους αιχμαλώτους.

Η μαρτυρία του Βρετανού ανταποκριτή

Τις ιστορικές εκείνες στιγμές κατέγραψε ο φακός της βρετανικής πολεμικής αεροπορίας (RAF), αλλά και ο ανταποκριτής της εφημερίδας Daily Express, Ουόλτερ Λούκας. Σε δημοσίευμά του, ο Βρετανός δημοσιογράφος περιέγραψε μια μοναδική ατμόσφαιρα:

«Ήταν μια από τις πιο παράδοξες μάχες της πολεμικής περιόδου. Οι πολίτες ξεχύθηκαν στους δρόμους για να μας υποδεχθούν, αψηφώντας τις σφαίρες που έπεφταν γύρω μας. Μέσα στον χαμό, μας πρόσφεραν κρασί και λουλούδια, οδηγώντας μας από ασφαλή σοκάκια για να αποφύγουμε τα εχθρικά πυρά. Παρά την πείνα και τις κακουχίες των τελευταίων ετών, κανείς δεν ζήτησε τίποτα· αντίθετα, μοιράζονταν μαζί μας ό,τι λιγοστό διέθεταν».

Ο Λούκας σημείωσε επίσης τις διαδοχικές προσπάθειες παράδοσης των Γερμανών διοικητών, αλλά και την παρουσία εκατοντάδων τοπικών ανταρτών που μάχονταν στο πλευρό των Βρετανών.

Η επιστροφή της πολιτικής εξουσίας

Παράλληλα με τις πολεμικές εξελίξεις, η πόλη ξαναβρήκε τους θεσμούς της. Ο Δήμαρχος Βασίλης Ρούφος —εγγονός αγωνιστή του 1821— επέστρεψε στα καθήκοντά του στο Δημαρχείο. Αν και είχε διοριστεί πριν τον πόλεμο, κατά τη διάρκεια της Κατοχής είχε εγκαταλείψει την πόλη για να ενταχθεί στις τάξεις της Αντίστασης στο βουνό.

Την επομένη της απελευθέρωσης, στις 5 Οκτωβρίου, κατέφθασε στην Πάτρα ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος ως εκπρόσωπος της εξόριστης ελληνικής κυβέρνησης, όπου κατά τις εκδηλώσεις υποδοχής συναντήθηκε και με τον ηγέτη του ΕΛΑΣ, Άρη Βελουχιώτη, σφραγίζοντας τις πρώτες ώρες της νέας εποχής για την πόλη.